Η θεωρία του κατεχόμενου κράτους

Η έννοια του «κατεχόμενου κράτους» έγινε βασική έννοια στη συγκριτική πολιτική επιστήμη και τη θεσμική οικονομία στα τέλη της δεκαετίας του 1990. Ο κεντρικός ισχυρισμός της θεωρίας είναι ότι ορισμένες ομάδες οικονομικών ή πολιτικών συμφερόντων είναι σε θέση όχι μόνο να επηρεάζουν τις κρατικές αποφάσεις, αλλά και να διαμορφώνουν δομικά τη θέσπιση κανόνων και τη θεσμική λειτουργία του κράτους προς το συμφέρον τους. Αυτό το φαινόμενο είναι ποιοτικά διαφορετικό από την κλασική διαφθορά, καθώς δεν αφορά την παραβίαση των κανόνων, αλλά τη στρέβλωση της δημιουργίας τους (Hellman, Jones, & Kaufmann, 2000).

1. Θεωρητικές ρίζες

Ο άμεσος προκάτοχος του «κατεχόμενου κράτους», δηλαδή της θεωρίας της κατοχής του κράτους, είναι η έννοια της ρυθμιστικής κατοχής (Stigler, 1971), σύμφωνα με την οποία οι ρυθμιστικές αρχές με την πάροδο του χρόνου έρχονται να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντα του ρυθμιζόμενου κλάδου. Η έννοια επεκτάθηκε στη μελέτη των μεταβατικών οικονομιών, όπου οι οικονομικές ελίτ ήταν σε θέση να επηρεάσουν τη δημιουργία νομοθεσίας και την ανάπτυξη θεσμικών πλαισίων.

2. Εννοιολογική διευκρίνιση του κατεχόμενου κράτους

Ένα κατεχόμενο κράτος είναι μια συστημική κατάσταση στην οποία τα ιδιωτικά συμφέροντα επηρεάζουν μόνιμα και δομικά τη λειτουργία των κρατικών θεσμών στο επίπεδο της θέσπισης κανόνων και της κατανομής πόρων. Δεν πρόκειται για επεισοδιακή διαφθορά, αλλά για θεσμική παραμόρφωση.

3. Μηχανισμοί

Οι κύριοι μηχανισμοί αυτού του φαινομένου περιλαμβάνουν τη νομοθετική επιρροή, την κατοχή θεσμών, τις στρεβλώσεις της πολιτικής χρηματοδότησης και την ανάπτυξη άτυπων δικτύων πατρωνίας. Όλα αυτά μαζί δημιουργούν διαρθρωτικές στρεβλώσεις στη λήψη αποφάσεων του κράτους.

4. Θεσμικές συνέπειες

Ένα κατεχόμενο κράτος στρεβλώνει τον ανταγωνισμό της αγοράς, αποδυναμώνει το κράτος δικαίου και συμβάλλει στη δημοκρατική οπισθοδρόμηση (Bermeo, 2016). Η αποδυνάμωση του συστήματος ελέγχων και ισορροπιών μειώνει τη λογοδοσία και καταστρέφει την κοινωνική εμπιστοσύνη (Rothstein, 2011).

5. Κριτικές προσεγγίσεις

Η κανονιστική υπερφόρτωση της έννοιας και οι δυσκολίες στην εμπειρική λειτουργικοποίηση καθιστούν την εφαρμογή της αμφιλεγόμενη. Ωστόσο, η αναλυτική της δύναμη έγκειται στην ικανότητά της να συνδέει την πολιτική οικονομία, τη θεσμική θεωρία και τη δημοκρατική θεωρία.

6. Συμπεράσματα

Η κατοχή του κράτους δεν είναι απλώς ένα φαινόμενο διαφθοράς, αλλά μια θεσμική στρέβλωση που βασίζεται στη συγκέντρωση πολιτικής και οικονομικής εξουσίας. Είναι ιδιαίτερα έντονη όπου οι θεσμικοί έλεγχοι και οι ισορροπίες είναι αδύναμοι, ο κοινωνικός έλεγχος είναι χαμηλός και η κοινωνία των πολιτών είναι ευάλωτη.

Αναφορές (APA 7)

• Bermeo, N. (2016). On democratic backsliding. Journal of Democracy, 27(1), 5–19.
• Hellman, J. S., Jones, G., & Kaufmann, D. (2000). Seize the state, seize the day: State capture, corruption, and influence in transition. World Bank Policy Research Working Paper No. 2444.
• Levitsky, S., & Way, L. A. (2010). Competitive authoritarianism: Hybrid regimes after the Cold War. Cambridge University Press.
• North, D. C., Wallis, J. J., & Weingast, B. R. (2009). Violence and social orders. Cambridge University Press.
• Rothstein, B. (2011). The quality of government. University of Chicago Press.
• Stigler, G. J. (1971). The theory of economic regulation. The Bell Journal of Economics and Management Science, 2(1), 3–21.