Ποιότητα του δημόσιου χώρου

Η ποιότητα των δημόσιων χώρων δεν μπορεί να διαβαστεί απλώς από τον χάρτη — απαιτεί επιτόπια περιήγηση, άμεση χωρική εμπειρία και παρατήρηση της χρήσης από τους πεζούς. Το άρθρο αυτό συνοψίζει τα κύρια διδάγματα αυτής της ποιοτικής διάγνωσης και στη συνέχεια τα συνδέει με τα υπόλοιπα δομικά προβλήματα της συνοικίας.

1. Δημόσιος χώρος ή επιφάνεια κυκλοφορίας;

Η μελέτη της ποιότητας του δημόσιου χώρου στηρίζεται σε ποιοτική μεθοδολογία: προτάσσει τις εμπειρίες που αποκτήθηκαν κατά τις επιτόπιες περιηγήσεις. Η πραγματική χρήση των δημόσιων χώρων, η χωρική εμπειρία, η παρουσία λειτουργιών για τους πεζούς και την κοινότητα είναι παράγοντες που εξετάζονται κατά κύριο λόγο μέσω της άμεσης εμπειρίας. Η ανάλυση εστιάζει επομένως στην ερμηνεία του τρόπου λειτουργίας των δημόσιων χώρων και στα προβλήματα που είναι κρίσιμα για την αστική ζωή.

Η γενική εικόνα είναι σαφής: σημαντικό μέρος των δημόσιων χώρων της Pestszentlőrinc-Pestszentimre δεν λειτουργεί ως αστικός χώρος, αλλά ως υποδομή μεταφορών. Αυτό περιορίζει θεμελιωδώς τη διαμόρφωση της τοπικής κοινοτικής ζωής και της μικτής χρήσης — δηλαδή ακριβώς εκείνων των διεργασιών από τις οποίες εξαρτάται η κλίμακα μιας συμπαγούς πόλης.

2. Λίγος αστικός χώρος, μικτή ποιότητα

Το δίκτυο δημόσιων χώρων μιας πόλης καθορίζεται θεμελιωδώς από τους αστικούς και κεντρικούς της χώρους: αυτοί είναι οι κόμβοι του δικτύου, στα σημεία αυτά συγκεντρώνονται οι συναντήσεις. Η 18η συνοικία έχει σχετικά λίγα αστικά στοιχεία δημόσιου χώρου, και η ποιότητά τους παρουσιάζει μικτή εικόνα.

Η πλατεία Kossuth Lajos είναι η μεγαλύτερη πλατεία της συνοικίας, όπου αναμειγνύονται οι παραδοσιακές λειτουργίες πλατείας και πάρκου. Χάρη στην εγγύτητα της οδού Üllői, του Δημαρχείου, της πλατείας Szarvas Csárda και αρκετών ιδρυμάτων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, έχει έναν πραγματικά αστικό ρόλο που οικοδομεί κοινότητα. Εξίσου αποτελεσματικά λειτουργεί ο περίπατος Kondor Béla, ο τοπικός κεντρικός δρόμος του συγκροτήματος Havanna — γύρω από αυτόν οργανώνονται σχεδόν όλες οι υπηρεσίες και οι χώροι εστίασης του συγκροτήματος.

Ένα από τα κύρια κέντρα υπηρεσιών της συνοικίας, η πλατεία Szarvas Csárda, αντιθέτως επιτελεί λιγότερο αυτόν τον ρόλο. Αν και τα τελευταία χρόνια υπήρξαν προσπάθειες ανακαίνισής της, η περιοχή εξακολουθεί να λειτουργεί κατά κύριο λόγο ως συγκοινωνιακός κόμβος.

3. Η εστίαση στην κυκλοφορία και η απούσα ζωή του δρόμου

Η κυριαρχία της κυκλοφορίας είναι χαρακτηριστική σε πολλά σημεία. Περπατώντας στους δρόμους γίνεται αισθητή η υπεροχή της στάθμευσης, η οποία — πέρα από τα ζητήματα της εικόνας της πόλης και της οδικής ασφάλειας — βάζει φραγμό στην άνετη, χωρίς εμπόδια κίνηση των πεζών και στη διάδοση της ζωής του δρόμου. Τα υπερδιαστασιολογημένα οδοστρώματα επιδεινώνουν περαιτέρω την κατάσταση: κυρίως στην οδό Üllői και σε αρκετούς κόμβους πολύτιμες εκτάσεις είναι υποταγμένες στην — κατά κανόνα μηχανοκίνητη — κυκλοφορία, ενώ σε αρκετά άλλα οδικά τμήματα δεν υπάρχει καν κατασκευασμένο πεζοδρόμιο. Μία από τις αιτίες αυτών των δυσλειτουργιών είναι η έλλειψη διαχείρισης της ζώνης του κρασπέδου (curbside): οι λωρίδες μεταξύ οδοστρώματος και πεζοδρομίου δεν διαμορφώθηκαν σε ανθρώπινη κλίμακα, αλλά τυχαία.

Η άλλη αιτία της χαμηλής έντασης της ζωής του δρόμου είναι η έλλειψη λειτουργιών ισογείου, ιδίως στις προαστιακές και νεότερες οικιστικές περιοχές. Σημαντικό μέρος των κτιρίων φέρει αποκλειστικά οικιστική λειτουργία, με αποτέλεσμα να λείπουν εκείνα τα καταστήματα, οι υπηρεσίες και οι χώροι εστίασης που θα δημιουργούσαν συνεχή παρουσία στους δημόσιους χώρους. Με αυτό συνδέεται και η χαμηλή αναλογία ενεργών προσόψεων: τα μέτωπα των δρόμων είναι συχνά κλειστά, εσοχικά ή οπτικά ανενεργά. Έτσι οι δημόσιοι χώροι δεν γίνονται οργανωτικά στοιχεία της αστικής ζωής, αλλά παραμένουν χώροι μεταβατικής χρήσης.

4. Γιατί ο δημόσιος χώρος είναι και οικονομικό ζήτημα;

Τη συντήρηση και την ανάπτυξη των δημόσιων χώρων επηρεάζει σημαντικά και η χαμηλή ένταση δόμησης της συνοικίας. Στις προαστιακές, χαμηλής πυκνότητας περιοχές το δίκτυο είναι εκτεταμένο, ενώ ο κύκλος των χρηστών που συνδέεται με κάθε δρόμο είναι σχετικά μικρός. Ως συνέπεια, το κατά κεφαλήν κόστος συντήρησης και ανάπτυξης είναι υψηλότερο, γεγονός που μειώνει την απόδοση και την οικονομική δικαιολόγηση των παρεμβάσεων.

Αυτό αποτελεί πρόβλημα ιδίως στους οικιστικούς δρόμους χαμηλής κυκλοφορίας, όπου το κόστος των παρεμβάσεων δεν είναι ανάλογο με την αναμενόμενη ένταση χρήσης. Η χαμηλή πυκνότητα συνιστά έτσι δομικό περιορισμό στην ποιοτική ανάπτυξη των δημόσιων χώρων — και εν μέρει γι' αυτό μπορεί να είναι οικονομικά και χρηματοοικονομικά δικαιολογημένη η συμπαγής ανάπτυξη των πόλεων.

5. Το διασυνδεδεμένο σύστημα προβλημάτων

Από την αξιολόγηση της κατάστασης αναδεικνύονται εκείνα τα δομικά και λειτουργικά προβλήματα που από κοινού εμποδίζουν τη συμπαγή λειτουργία. Οι εξεταζόμενες διαστάσεις — δομή μεταφορών, οικιστική δομή και υπηρεσίες, καθώς και η ποιότητα του δημόσιου χώρου — δεν συντηρούν ένα χαμηλής έντασης, κατακερματισμένο αστικό σύστημα μεμονωμένα, αλλά ενισχύοντας η μία την άλλη, γεγονός που αυξάνει τον εξαναγκασμό σε μετακίνηση και αποδυναμώνει την τοπική αστική ζωή.

• Χαμηλής πυκνότητας, ελάχιστα μικτή δομή: η προαστιακή δόμηση και η υπεροχή της οικιστικής λειτουργίας διαχωρίζουν χωρικά τις αστικές λειτουργίες και περιορίζουν την τοπική διαθεσιμότητα των καθημερινών υπηρεσιών. Οι υφιστάμενες πυκνότερες οικιστικές περιοχές δεν συνδέονται οργανικά με τους κύριους συγκοινωνιακούς άξονες, οπότε δεν λειτουργούν ως πραγματικά σημεία πύκνωσης.
• Δομικές ελλείψεις στις μεταφορές: το δίκτυο είναι έντονα ακτινικό, οι εγκάρσιες συνδέσεις είναι αδύναμες. Οι σιδηροδρομικές γραμμές διέρχονται από την περιφέρεια της συνοικίας, οι σταθμοί δεν είναι ενταγμένοι με άλλα μέσα, το τραμ έχει κυρίως ρόλο τροφοδοσίας, και η ποδηλατική υποδομή είναι ελλιπής και νησιδοποιημένη — όλα αυτά ενισχύουν την ατομική χρήση αυτοκινήτου.
• Περιορισμένο σύστημα υπηρεσιών: οι τοπικοί κόμβοι έχουν μόνο στενή περιοχή έλξης και δεν λειτουργούν ως υποκέντρα σε επίπεδο πόλης. Πολλές υπηρεσίες λείπουν ή είναι υποδιαστασιολογημένες, ενώ οι μεγαλύτερες δυνατότητες αγορών και ψυχαγωγίας βρίσκονται εκτός της συνοικίας — γεγονός που προσανατολίζει τον πληθυσμό προς άλλα τμήματα της πόλης.
• Αδύναμη λειτουργία του δημόσιου χώρου: η υπεροχή της κυκλοφορίας, η ελλιπής υποδομή για τους πεζούς και η έλλειψη ενεργών λειτουργιών ισογείου έχουν ως αποτέλεσμα χαμηλή ένταση χρήσης, την οποία η χαμηλή πυκνότητα δόμησης επιβαρύνει και οικονομικά.

Είναι σημαντικό ότι τα προβλήματα αυτά δεν αποτελούν αποκλειστικά ιδιαιτερότητες της 18ης συνοικίας. Η χαμηλή πυκνότητα δόμησης, ο λειτουργικός διαχωρισμός, καθώς και οι ελλείψεις των συστημάτων μεταφορών και υπηρεσιών παρουσιάζουν παρόμοιο μοτίβο σε αρκετές περιφερειακές συνοικίες της Βουδαπέστης — αν και η έντασή τους και ο συνδυασμός τους διαφέρουν κατά περιοχή. Η κατάσταση της συνοικίας αποτελεί έτσι μέρος ενός ευρύτερου συνόλου προβλημάτων αστικής δομής, η αντιμετώπιση του οποίου απαιτεί και μια προσέγγιση σε κλίμακα Βουδαπέστης.