Το παράδοξο της περιφερειακής συνοικίας

Όταν μιλάμε για τη συμπαγή πόλη, στο μυαλό μας έρχονται συνήθως τα κέντρα των πόλεων ως υπόδειγμα πυκνότητας, μεικτών λειτουργιών και καλής συγκοινωνίας. Τι γίνεται όμως με μια συνοικία που η ίδια είναι προϊόν της αστικής διάχυσης; Γύρω από τη συμπαγοποίηση μιας περιφερειακής συνοικίας παρατάσσονται πραγματικά επαγγελματικά διλήμματα — αξίζει να τα διατυπώσουμε ανοιχτά, γιατί μόνο έτσι αποφεύγονται οι μισές λύσεις.

1.Το παράδοξο από το οποίο ξεκινάμε

Οι προαστιακές περιφερειακές συνοικίες υπάρχουν κατά κανόνα ακριβώς επειδή η πόλη δεν αναπτύχθηκε με συμπαγή τρόπο. Τη σημερινή τους μορφή και τον ρόλο τους τους δημιούργησε η εξαπλούμενη, χαμηλής έντασης δόμηση — δηλαδή ακριβώς αυτό που αντιτίθεται στις αρχές της συμπαγούς πόλης. Από εδώ προκύπτει το ερώτημα: δεν είναι αυτοαναίρεση να κάνουμε αυτές τις περιοχές πιο συμπαγείς εκ των υστέρων;

Για την απάντηση χρειάζεται πρώτα μια σημαντική διάκριση. Η περιφερειακή θέση δεν αποτελεί από μόνη της πρόβλημα, και ο προαστιακός τρόπος ζωής είναι μια απολύτως θεμιτή επιλογή, με λογικά επιχειρήματα. Γι' αυτό το συμπαγές μοντέλο αξίζει να αντιμετωπίζεται όχι ως κανονιστική επιταγή, αλλά ως κατεύθυνση ανάπτυξης προσαρμοσμένη στον τόπο. Το ερώτημα δεν είναι «να πυκνώσουμε τα πάντα», αλλά πού και σε ποιον βαθμό.

2.Πού εξαφανίζεται η διάχυση;

Ένας από τους σοβαρότερους κινδύνους είναι ότι η πύκνωση δεν εξαλείφει το πρόβλημα, αλλά απλώς το μετατοπίζει. Αν γύρω από έναν περιφερειακό κόμβο συγκεντρωθούν υπηρεσίες και πληθυσμός, αυτός μπορεί να γίνει νέο «κέντρο βαρύτητας», που ενδέχεται να δημιουργήσει ακόμη και νέες σχέσεις εξάρτησης και περαιτέρω εξάπλωση του πολεοδομικού συγκροτήματος. Σε τέτοιες περιπτώσεις σε μακροεπίπεδο δεν επιτυγχάνουμε τον στόχο, αφού οι εξωτερικότητες που απορρέουν από τη σχέση κέντρου–περιφέρειας δεν εξαφανίζονται, απλώς εμφανίζονται χωρικά αλλού.

Με αυτό συνδέεται και ο κίνδυνος ενίσχυσης της εξάρτησης από το κέντρο. Οι εξωτερικές συνοικίες είναι κατά κύριο λόγο κυριαρχούμενες από κατοικία, ενώ οι θέσεις εργασίας και οι υπηρεσίες υψηλότερου επιπέδου συγκεντρώνονται στις εσωτερικότερες συνοικίες. Αν οι συμπαγείς παρεμβάσεις «απλώς» διευκολύνουν την πρόσβαση στο κέντρο, αυτό μπορεί παραδόξως να αυξήσει την αναγκαστική μετακίνηση — εκτός αν δίπλα τους οικοδομηθεί ένα πραγματικό σύστημα τοπικών υποκέντρων.

Η λύση δεν είναι η πύκνωση ολόκληρης της συνοικίας, αλλά η ενίσχυση λίγων καλά επιλεγμένων κόμβων, με ταυτόχρονη διατήρηση του προαστιακού χαρακτήρα.

3.Το ζήτημα της κλίμακας

Μια περιφερειακή συνοικία της Βουδαπέστης είναι συχνά μεγαλύτερης έκτασης από πολλά κέντρα πόλεων. Η 18η συνοικία, για παράδειγμα, είναι περίπου εννιά φορές η έκταση του κέντρου εντός της Μεγάλης Λεωφόρου (Nagykörút) — εδώ η πλήρης, καθολική πύκνωση δεν είναι μόνο μη ρεαλιστική, αλλά ούτε και επιθυμητή. Η ρεαλιστική οδός είναι η συμπαγότητα τύπου κόμβου: αναπτύσσουμε τη λειτουργική πύκνωση και την προσβασιμότητα σε λίγα υποκέντρα, σε ένα ιεραρχικό αλλά συγχρόνως δικτυακά οργανωμένο σύστημα. Η συμπαγότητα έτσι δεν είναι μια κατάσταση που καλύπτει ολόκληρη τη συνοικία, αλλά ένα χαρακτηριστικό που εμφανίζεται σε σημεία ή κατά μήκος γραμμών.

4.Χρήμα, αγορά και πολιτική

Οι χωροδομικοί μετασχηματισμοί απαιτούν σημαντική επένδυση κεφαλαίου, ενώ η απόδοση — χαμηλότερο λειτουργικό κόστος, αποδοτικότερη δημόσια υπηρεσία — πολλές φορές εμφανίζεται μόλις δεκαετίες αργότερα. Ο χρονικός ορίζοντας της αστικής ανάπτυξης κατά κανόνα υπερβαίνει έναν εκλογικό κύκλο, ενώ η λήψη αποφάσεων γενικά σκέφτεται σε εκλογικούς κύκλους, έτσι ώστε ο βραχυπρόθεσμος πολιτικός κίνδυνος και το μακροπρόθεσμο όφελος να διαχωρίζονται χρονικά μεταξύ τους.

Ούτε η αγορά βοηθά πάντα, καθώς οι επενδυτές συχνά δεν διακρίνουν τις δυνατότητες στις εξωτερικές συνοικίες, ή ακριβώς υλοποιούν επενδύσεις που ενισχύουν τη διάχυση. Σε αυτά μπορούν να προστεθούν οι περιορισμοί χωρητικότητας — το δίκτυο υποδομών και δικτύων κοινής ωφέλειας μέρους των προαστιακών περιοχών είναι διαστασιολογημένο για χαμηλό πληθυσμό, οπότε η πύκνωση πρέπει να συνοδεύεται από ανάλογη ανάπτυξη των δικτύων, αλλιώς υποβαθμίζεται η κατά κεφαλήν παροχή.

5.Ταυτότητα και αντίσταση

Ο χαρακτήρας μιας περιφερειακής συνοικίας δεν είναι απλώς μορφή δόμησης, αλλά και παράγοντας που διαμορφώνει ταυτότητα. Σημαντικό μέρος των κατοίκων επέλεξε συνειδητά το πιο πράσινο περιβάλλον κατοικίας με μονοκατοικίες, γι' αυτό βιώνουν εύκολα την πύκνωση ως μετασχηματισμό του τρόπου ζωής τους. Εν μέρει από εδώ πηγάζει και το φαινόμενο NIMBY («not in my backyard»), όπου ο κάτοικος συχνά δεν έχει επί της αρχής πρόβλημα με την ανάπτυξη, αλλά η αντίσταση προκαλείται από τη μεταβολή του άμεσου περιβάλλοντος κατοικίας. Σε αυτό προστίθεται και ο κίνδυνος μετασχηματισμού της κοινωνικής σύνθεσης και μείωσης των τοπικών χώρων πρασίνου.

6.Τα συμφέροντα των επιπέδων διακυβέρνησης

Η διβάθμια αυτοδιοίκηση της Βουδαπέστης προσθέτει ιδιαίτερη δυσκολία, καθώς η πρωτεύουσα και η συνοικία είναι συχνά ταυτόχρονα υπεύθυνες για τις αναπτύξεις, και οι προθέσεις τους δεν συμπίπτουν πάντα. Η συμπαγής ανάπτυξη μιας περιφερειακής συνοικίας απαιτεί επέκταση υποδομών και θεσμών, για την οποία συχνά χρειάζονται πόροι της πρωτεύουσας ή του κράτους· ελλείψει τους, οι παρεμβάσεις μπορεί να καθυστερήσουν, ή να προκύψουν κατακερματισμένοι, αναποτελεσματικοί συμβιβασμοί.